Het hoofdlijnenakkoord tussen de beoogde coalitiepartners in het nieuwe kabinet heeft de nodige beroering gebracht, ook voor wat betreft de fiscale plannen van de formerende partijen. In relatie tot de beoogde btw-verhoging op bepaalde producten en diensten – door middel van het schrappen van het verlaagde btw-tarief voor deze prestaties – hebben we paginagrote advertenties in de landelijke dagbladen kunnen zien, en zijn vele petities tegen de voorgenomen verhogingen opgezet. In deze bijdrage ga ik in op wat er nu eigenlijk in het akkoord is opgenomen en hoe die plannen in wijziging van wet- en regelgeving uit zouden moeten pakken. Ik ga daarbij niet in op de politieke afwegingen, wenselijkheid of berekende budgettaire gevolgen, maar bekijk de plannen puur met een fiscaaltechnische bril.
De voorstellen
De 26 pagina’s tellende basistekst van het hoofdlijnenakkoord, gaat in het geheel niet in op de beoogde btw-verhoging. In de budgettaire bijlage bij het hoofdlijnenakkoord wordt voor het eerst over de btw gesproken. In het onderdeel “Structurele lastenverzwaringen” (in onderdeel C, punten 53 en 55) zijn de plannen kort vermeld:
- “Afschaffen verlaagd btw-tarief logies - uitgezonderd kampeerterreinen” (punt 53), en
- “Afschaffen verlaagd btw-tarief culturele goederen en diensten - uitgezonderd bioscopen en dagrecreatie” (punt 55).
In de toelichting op deze posten wordt dan het volgende gezegd:
- Punt 53: “Afschaffen verlaagd btw-tarief logies. Het verlaagde btw-tarief op logies wordt grotendeels afgeschaft met ingang van het jaar 2026. Het btw-tarief voor logies gaat van 9% naar 21%. Het huidige lage btw-tarief voor kampeerterreinen blijft behouden en is uitgezonderd van de verhoging. Het verhogen van het btw-tarief leidt tot hogere kosten voor de daklozenopvang en Ronald McDonald Huizen. Zij worden hiervoor gecompenseerd met een subsidie via de begroting van VWS. Het huidige subsidiebudget op de VWS-begroting wordt hiervoor herschikt.”
- Punt 55: “Afschaffen verlaagd btw-tarief culturele goederen en diensten. Het huidige lage btw-tarief voor culturele goederen en diensten wordt grotendeels afgeschaft met ingang van het jaar 2026. Het btw-tarief gaat van 9% naar 21%. Het huidige lage btw-tarief voor dagrecreatie en bioscopen blijft behouden en is uitgezonderd van de verhoging.”
Deze korte toelichtingen zijn alles wat er in de stukken te vinden is. Hieruit moeten we dan ook zien te distilleren wat de coalitie beoogt van het verlaagde naar het algemene btw-tarief te brengen. In de media wordt gesproken over bijvoorbeeld het afschaffen van het verlaagde tarief voor boeken, sportscholen en kunst. De vraag is of dat inderdaad allemaal onder de plannen bedoeld is te vallen. Ook is de vraag of het afschaffen van het verlaagde tarief voor die prestaties inderdaad mogelijk is op grond van Europese regelgeving en zo ja, of aan die afschaffing nog nadere consequenties zitten qua fiscaliteit. Hiervoor moeten we naar mijn mening allereerst te rade gaan bij de bestaande verlaagde btw-tarieven en hoe die zijn vormgegeven.
De huidige verlaagde tarieven
In de bij de Wet op de omzetbelasting 1968 (hierna: Wet OB) behorende Tabel I (hierna: de Tabel), zijn de leveringen (onderdeel a) en diensten (onderdeel b) opgenomen die onder het verlaagde btw-tarief vallen.
Logies en kamperen
Punt 53 uit het hoofdlijnenakkoord gaat puur over de btw op het verstrekken van logies. Die staan genoemd in post b-11 van de Tabel. Die post regelt het verlaagde btw-tarief op het verstrekken van logies door hotels, pensions en vakantiebestedingsbedrijven aan mensen die daar kort verblijf houden. Kamperen wil de coalitie nog wel laag belast houden. Dat lijkt op zich eenvoudig, omdat het verlaagde tarief voor kamperen in post b-10 van de Tabel is geregeld. Het simpelweg schrappen van post b-11 in de Tabel lijkt dan ook voldoende om het beoogde resultaat te bereiken. Echter, dat is puur vanuit de wetsaanpassing geredeneerd. Er is wel degelijk een zodanige samenhang tussen de prestaties die onder deze posten vallen, dat ik problemen voorzie voor de invoering van het onderscheid in de praktijk. Met name in verband met de mogelijke schending van het neutraliteitsbeginsel. Daar ga ik in deze bijdrage nog nader op in.
“Culturele” goederen en diensten
Punt 55 uit het hoofdlijnenakkoord is in mijn ogen een stuk lastiger te duiden. “Culturele goederen en diensten” is nogal een vage omschrijving. Als ik de Tabel erop nasla, zie ik de volgende posten die – zoals ik vermoed dat de coalitie het begrip “cultureel” interpreteert - hieronder zouden kunnen vallen. Mijn omschrijvingen daarbij zijn overigens geparafraseerd en niet de exacte teksten, daarvoor verwijs ik de lezer naar de Tabel zelf.
Goederen
Voor wat betreft de levering van goederen, vinden we het verlaagde btw-tarief in onderdeel a van de Tabel. Daarin staan onder meer de levering van kunstvoorwerpen en voorwerpen voor verzamelingen (a-29) en de veel in de pers genoemde boeken, kranten en tijdschriften (a-30). Onder die laatste post valt ook digitale educatieve informatie die specifiek voor het onderwijs is ontwikkeld. Het geheel laten vervallen van deze post betekent dus ook dat niet alleen de schoolboeken 12% duurder worden, maar ook de onlineproducten voor het onderwijs. Er is namelijk ook een directe verbinding tussen post a-30 en posten b-2 en b-21 (onderdeel b ziet op diensten). In die posten worden – kort gezegd – de digitale varianten van post a-30 onder het verlaagde tarief gebracht. Dit betekent dat in principe bij het schrappen van de post a-30, ook de bibliotheken (uitleen fysieke boeken) en digitale abonnementen onder het algemene tarief zullen vallen. Ook braille-drukwerk, braille-hulpmiddelen en andere hulpmiddelen voor slechtzienden en blinden zijn onder het verlaagde btw-tarief gebracht (post a-31). Het komt mij voor dat deze post niet geheel zal worden geschrapt. Al vermoed ik dat boeken in braille naar het algemene tarief zullen gaan als reguliere boeken en e-books ook het verlaagde btw-tarief verliezen. Voor het overige lijken er niet veel goederen uit de Tabel als “cultureel” aan te merken. Men kan nog denken aan de post a-49 voor sierteeltproducten, maar gelet op de agrarische achtergrond lijkt dit niet voor de hand te liggen.
Diensten
Waarschijnlijk de belangrijkste post waar de coalitie de pijlen op richt, is b-14. Hierin worden onder verschillende sub-posten (gemerkt met een letter) de meeste diensten genoemd die men als “culturele diensten” zou kunnen aanmerken. Denk aan musea (letter c) en muziek en toneel (letter d). Ook de dagrecreatie (letter g) en bioscopen (letter e) die worden genoemd als uitzondering (en dus laag belast blijven) staan hierin. Maar het gaat dan wel om het verlenen van toegang tot de genoemde diensten. Dus wel om bijvoorbeeld het verlenen van toegang tot sportwedstrijden (letter f), maar niet het sporten zelf (zie ook hierna). De post b-17 (optredens door uitvoerende kunstenaars) lijkt ook gevaar te lopen om te worden geschrapt. Post b-15 (kermisattracties) zou je ook als cultureel kunnen zien. Maar mogelijk wordt die gespaard als “dagrecreatie”? De exacte afbakening moeten we afwachten natuurlijk, maar ik heb nog geen protesten uit de hoek van de kermisexploitanten gehoord. En ook circussen (post b-14, letter a) en dierentuinen (letter b) worden niet met name uitgezonderd, maar zouden ook goed als “dagrecreatie” kunnen worden gezien en dus onder het verlaagde tarief kunnen blijven.
Sporten ook zwaarder belast?
In de protestadvertenties en in het algemeen in de pers wordt ook wel aangehaald dat het sporten zelf (het deelnemen aan de sport) duurder zou worden. Hier lijkt wat verwarring te zijn. Soms wordt voor dat duurder worden verwezen naar de afbouw van subsidies en verhoging van kansspelbelasting (kansspelen zijn een inkomstenbron voor sportsector), maar de vrees lijkt ook te bestaan dat sporten zelf hoger wordt belast. Op dit moment kennen we de sportvrijstelling (artikel 11, eerste lid, letter e, Wet OB) voor niet-winstbeogende instellingen. Hieronder vallen de meeste sportverenigingen zoals we die in Nederland kennen. Voor de winst beogende exploitanten van sportaccommodaties (sportscholen, tennisbanen, yoga-
studios, et cetera) is veelal het verlaagde tarief van post b-3 van de Tabel van toepassing. Die ziet op het geven van gelegenheid tot sportbeoefening en baden. Dit lijkt me niet een culturele dienst, in tegenstelling tot het toegang verlenen tot de sportwedstrijden uit post b-14. Ik denk dan ook – maar dit is uiteraard een volstrekt persoonlijke interpretatie en wellicht zijn er mij onbekende andere signalen afgegeven vanuit de coalitie – dat men in de pers en wellicht zelfs de sportbranche het verlenen van toegang onder post b-14 en het gelegenheid geven tot sport van post b-3 ten onrechte op een hoop heeft gegooid. Zeker gelet op de opmerking op pagina 15 van het hoofdlijnenakkoord waar wordt gezegd dat voor nu en de langere termijn wordt ingezet op: “Preventie meer centraal, inclusief sport en bewegen, om de gezondheid te verbeteren, gezondheidsverschillen te verkleinen en de zorgvraag te beheersen.”. Dit zou moeilijk te rijmen zijn met het laten vervallen van het verlaagde btw-tarief voor sportbeoefening.
De Europese toets
Aangezien de Nederlandse wetgeving in lijn moet zijn met de EU btw-Richtlijn, is de vraag of de aanpassingen die nu worden voorgesteld wel toegestaan zijn onder EU recht. Ik neem daarbij als uitgangspunt dat het verlaagde tarief zoals door Nederland thans is ingevoerd, inderdaad in lijn is met de btw-Richtlijn.
Binnen de lijst van leveringen en diensten die onder het verlaagde tarief mogen worden geplaatst (Bijlage III bij de btw-Richtlijn), heeft een lidstaat veel beleidsruimte. In feite geldt dat als het meerdere mag, het mindere ook mag. Echter, er is wel een ondergrens; er mag geen verstoring van de neutraliteit zijn (zelfde soort prestaties tegen een ander tarief) die leidt tot verstoring van de mededinging[1]. Het mag dus niet zo zijn dat je twee (nagenoeg) gelijke prestaties die direct met elkaar concurreren op een verschillende wijze met btw belast. Met andere woorden; als de prestaties nagenoeg gelijk zijn en concurreren, moeten ze beiden ofwel tegen het verlaagde btw-tarief, ofwel tegen het algemene btw tarief worden belast. Anders zou de btw invloed (kunnen) hebben op de keuzes die mensen maken. Zie hier overigens ook één van de problemen voor het recent in het parlement wel bepleitte “schrappen” van de btw op gezond voedsel.
Problematiek van het afbakenen en combinaties
Zoals het altijd binnen de btw is geweest, en waarschijnlijk altijd zal blijven, zullen de beoogde aanpassingen weer leiden tot nieuwe afbakeningsproblemen. Want wat is dan precies kamperen en wat is dat niet meer? Voor wat betreft het verschil tussen een kampeerplaats waar iemand zijn eigen tent neer moet zetten en het huren van een kamer in een groot hotel, zal er geen probleem zijn. Maar hoe zit het met een volledig geoutilleerde tent op een “glamping”? En nog een stapje verder; een stacaravan op een camping? Of een chalet op datzelfde terrein? Worden daar dan verschillende btw-tarieven op van toepassing? Want als het campingterrein als zodanig een onderscheidend criterium zou zijn, waar is dan het verschil tussen zo’n chalet en een huisje op een vakantiepark? Je kunt denken aan de hoeveelheid van faciliteiten die wordt geboden, maar ook daarin is het onderscheidt tussen een camping en een vakantiepark soms flinterdun. Tot nu toe heeft niemand zich hierover echt druk gemaakt, omdat beide posten in de Tabel (b-10 en b-11) al bestaan sinds de invoering van de btw per 1 januari 1969 en in de Europese btw-Richtlijn zelfs onder één en dezelfde post vallen[2]. Maar de discussie zal wel in alle hevigheid losbarsten als post b-11 inderdaad komt te vervallen. Een saillant detail is dat bij de parlementaire behandeling van de btw-wetgeving in 1967 expliciet in de Memorie van Antwoord is aangegeven dat de in de posten b-10 en b-11 genoemde dienstverleningen directe concurrenten van elkaar zijn[3]. Ik kan mij dan ook voorstellen dat door de exploitanten van logies die thans onder post b-11 vallen een beroep op het neutraliteitsbeginsel zal worden gedaan. Zoals hiervoor aangegeven mag schending van dit beginsel immers niet het gevolg zijn van keuzes van lidstaten voor bepaalde prestaties die onder het verlaagde tarief vallen.
Naast afbakening en neutraliteit, is ook de combinatie van prestaties een probleem. In de afgelopen jaren hebben we bijvoorbeeld de discussies gehad over het parkeren bij dagrecreatie. De Hoge Raad heeft daarbij in meerdere zaken beslist dat het parkeren apart moet worden gezien van de toegang tot de dagrecreatie en derhalve tegen het algemene btw-tarief is belast. Deze discussie zal opnieuw in alle hevigheid losbarsten, maar nu over bijvoorbeeld de combinatie van overnachten met toegang tot een pretpark. Er zijn immers meerdere pret- en themaparken in Nederland die een eigen hotel of huisjes op het terrein hebben. Men betaalt dan een prijs voor het totaal; toegang tot park en logies. Als zou moeten worden geconcludeerd tot aparte diensten (toegang apart van logies), zal een deel van de prijs van deze combinatie laag, en deels hoog belast worden. En dan zijn er zelfs parken die zowel een campingterrein hebben als vaste huisjes die men kan huren. Over directe concurrentie en neutraliteit gesproken.
Conclusie
Hetgeen in het hoofdlijnenakkoord is opgemerkt over het laten vervallen van het verlaagde btw-tarief op bepaalde goederen en diensten is op punten vrij vaag. Niet geheel duidelijk is wat wordt bedoeld met “culturele” goederen en diensten. Bovendien lijken bepaalde diensten zoals campings en vakantiehuisjes dusdanig met elkaar te concurreren, dat het schrappen van het verlaagde tarief voor de ene prestatie, direct zou leiden tot schending van het neutraliteitsbeginsel in relatie tot de andere prestatie. Ook zijn er mogelijk onbedoelde bijwerkingen. Zo zou het in het algemeen schrappen van het verlaagde tarief voor boeken, kranten en tijdschriften ook leiden tot een hogere btw-druk op schoolboeken en online educatieve producten. Ruimte lijkt hier wel te zijn voor de nieuwe coalitie. Men kan bijvoorbeeld schoolboeken en aanverwante (online) producten laag blijven belasten. Die lijken geen concurrentie te zijn voor andere boeken. Men kan dan aansluiten bij de criteria die thans al gelden voor digitale educatieve informatie. De grootste misvatting lijkt te zitten bij de geruchten dat ook sportbeoefening onder het algemene btw-tarief gaat worden gebracht. Ik lees dat niet terug in de stukken en het lijkt ook niet met de beleidsvoornemens uit het hoofdlijnenakkoord te stroken. Hopelijk wordt het hoofdlijnenakkoord snel omgezet in wetsvoorstellen, zodat we meer duidelijkheid krijgen over de bedoelingen van de coalitie.
Tot slot wil ik nog opmerken dat – hoewel het tegenstrijdig klinkt - btw-verhogingen ook leiden tot extra kosten voor de overheid. Sowieso als gevolg van de zogenoemde “eigen middelen” van de EU, waarvoor iedere lidstaat een percentage van zijn btw-ontvangsten moet afdragen aan de EU-begroting. Ook kan - doordat bijvoorbeeld schoolboeken duurder lijken te worden – de onderwijsbegroting worden geraakt en kan minder sporten door hogere prijzen leiden tot meer zorgkosten. Die punten staan echter iets te ver van de fiscaaltechnische benadering om daar dieper op in te gaan in het kader van dit artikel. Wel is duidelijk dat er veel discussie te verwachten valt met de fiscus over de afbakening van de prestaties die al dan niet onder het verlaagde tarief vallen en over het neutraliteitsbeginsel. Dat zal bij de toch al overbelaste Belastingdienst tot nog meer werkdruk leiden. Hopelijk gaat de voorgenomen vermindering van het aantal ambtenaren aan het Korte Voorhout nummer 7 te Den Haag voorbij….
[1] Zie bijvoorbeeld HvJ EG 8 mei 2003, zaak C-384/01, ECLI:EU:C:2003:264.
[2] Post 12 van Bijlage III bij de btw-Richtlijn 2006/112/EG.
[3] Kamerstukken II 1967/68, 9324, MvA, blz. 64 lk.
[4] Zie onder meer: HR 7 juli 2023, 21/03441, ECLI:NL:HR:2023:1085, HR 7 mei 2021, 19/02610, ECLI:NL:HR:2021:699, HR 28 september 2018, nr. 18/00615, ECLI:NL:HR:2018:1796, V-N Vandaag 2018/2071 en HR 17 augustus 2018, nr. 16/05128
Dit artikel van de hand van Rick Franke is gepubliceerd in het Fiscaal Praktijkblad nummer 6 van 2024
https://www.futd.nl/vakblad/fiscaal-praktijkblad/actueel/