De heffing van btw bij een combinatie van goederen en/of diensten tegen één enkele vergoeding leidt vaak tot lastige theoretische discussies, waarvan de uitkomst grote praktische en financiële gevolgen kunnen hebben. Met name als een deel van de prestaties valt onder een vrijstelling, of onder een ander btw-tarief dan de overige prestaties. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het gratis pauzedrankje bij theaterbezoek of, iets langer geleden, een Cd-rom die met een tijdschrift wordt meegestuurd. Het maakt dan – zowel financieel als in praktische uitvoering – nogal uit of er één enkel btw-tarief moet worden toegepast (en welk tarief dat dan is), dan wel dat de vergoeding moet worden gesplitst en verschillende btw-tarieven moeten worden toegepast. Recent heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ) in een dergelijke situatie weer een arrest gewezen dat lijkt af te wijken van de eerdere jurisprudentie van het HvJ. De vraag is of hier echt sprake is van een wijziging in de benaderingswijze van het HvJ, of van een praktijkgeval dat we op zichzelf moeten beschouwen.

De casus

In de zaak die heeft geleid tot het arrest van het HvJ Deco Proteste – Editores Lda van 5 oktober 2023[1], gaat het om een Portugese uitgever van tijdschriften die bij het afsluiten van een nieuw abonnement een welkomstgeschenk cadeau doet. Allereerst de belangrijkste feiten, omdat die moeten worden gekend om de redenering van het HvJ te kunnen duiden.

  • Bij het afsluiten van een tijdschriftabonnement, ontvangt de klant een smartphone of tablet. Deze heeft een waarde van minder dan € 50 (geen typefout, het lage bedrag verbaasde mij ook).
  • Het abonnement heeft een prijs (niet in het arrest genoemd, maar dit blijkt uit https://www.deco.proteste.pt/) van rond de € 4,50 per maand.
  • De klant kan het abonnement na een maand opzeggen, maar mag dan toch het welkomstgeschenk houden. Volgens het HvJ houdt Deco Proteste hier ook rekening mee in zijn commerciële berekeningen.
  • Er zijn geen extra acties of handelingen nodig voor het verkrijgen van het welkomstgeschenk. De klant ontvangt het geschenk automatisch bij het afsluiten van het abonnement.
  • Er is geen mogelijkheid tot keuze voor iets anders dan het geschenk (zoals bijvoorbeeld een korting).
  • Er zijn ook reclamecampagnes gevoerd waarbij het geschenk niet werd aangeboden.
  • Bij verlengen van een bestaand abonnement wordt geen welkomstgeschenk gegeven.
  • De tablet/smartphone kan worden gebruikt voor het lezen van het tijdschrift (dat – naar ik begrijp – echter ook fysiek aan de klant wordt gestuurd, dus een tablet/smartphone is niet noodzakelijk voor het lezen van het tijdschrift).

De discussie

De vraag die dan door de verwijzende Portugese rechter wordt gesteld gaat dan met name over de duiding van de combinatie van prestaties in dit geval[2]. Is sprake van:

  • twee losse prestaties (een abonnement tegen betaling en een gratis geschenk), of
  • één enkele prestatie die op zichzelf voor de btw moet worden beoordeeld, of
  • een hoofdprestatie (het abonnement), met een bijkomende prestatie (het geschenk), waarbij laatste de btw-behandeling van de eerste volgt?

Het arrest; de aanloop

Het HvJ begint met het opsommen van zijn gebruikelijke opmerkingen rondom dit vraagstuk.

Onderscheiden handelingen

Uitgangspunt is dat voor de btw iedere handeling normaal gesproken als onderscheiden en zelfstandig moet worden beschouwd. Dit is uiteraard een logisch uitgangspunt en sinds jaar en dag de basis van iedere beoordeling door het HvJ van combinaties van prestaties met betrekking tot de btw.

Meerdere elementen in een handeling

Alleen als een handeling uit meerdere elementen bestaat, moet vanuit het oogpunt van de btw worden bezien of sprake is van één prestatie of van meerdere prestaties. Dus een handeling is het meeromvattende begrip dat in verschillende prestaties uiteen kan vallen.

Economisch gezien één prestatie?

Een handeling die economisch gezien één prestatie vormt, mag niet kunstmatig uit elkaar worden gehaald. De beoordeling of sprake is van een ondeelbare economische prestatie moet objectief gezien worden vanuit het oogpunt van de gemiddelde consument. Daarbij moet rekening worden gehouden met aanwijzingen die van intellectuele en doorslaggevende aard zijn (bijvoorbeeld omdat de ene prestatie technisch of praktisch gezien niet zonder de andere kan), en aanwijzingen die van materiele aard zijn (zoals bijvoorbeeld het al dan niet apart factureren van de prestaties). Die laatste soort aanwijzingen is niet doorslaggevend, maar kan behulpzaam zijn bij het interpreteren van de intellectuele aanwijzingen.

Dit is een vrij cruciaal, maar ook zeer subjectief onderdeel van het bepalen van de btw-behandeling van een handeling met meerdere elementen. Immers, wie is die gemiddelde consument en hoe kijkt die tegen bepaalde handelingen aan? In de literatuur en discussies tussen fiscalisten wordt regelmatig duidelijk dat de blik van de ene persoon op dit punt lang niet altijd met die van een ander overeenkomt. Sterker, vaak is het; zoveel mensen, zoveel meningen. Zo ook naar aanleiding van dit arrest, waar ik later op terug zal komen.

Hoofd- en nevenprestatie(s)

Ook als je binnen een handeling meerdere prestaties moet onderkennen, is er nog een mogelijkheid om toch tot één economische activiteit voor de btw te moeten concluderen. Dat is het geval als sprake is van een hoofdprestatie en een nevenprestatie (of meerdere hoofd- en nevenprestaties). Ook hier komt de gemiddelde consument weer de hoek om kijken. Als die gemiddelde consument tot de conclusie komt dat de nevenprestatie geen doel op zich is voor die gemiddelde consument als klant, maar slechts een middel om optimaal van de hoofdprestatie gebruik te kunnen maken, dan moet de activiteit als één prestatie voor de btw worden beschouwd. De nevenprestatie volgt dan de btw behandeling van de hoofdprestatie. Deze blik van de gemiddelde consument haalt het HvJ aan als het eerste criterium voor het komen tot een hoofd- en nevenprestatie.

Dan haalt het hof een tweede criterium aan, waarbij het al aangeeft dat het in feite een aanwijzing is voor het al dan niet voldoen aan het eerste criterium; is de waarde van de nevenprestatie gering of zelfs marginaal ten opzichte van de hoofdprestatie? Dit is een belangrijke om in het achterhoofd te houden, gelet ook op de feiten in deze casus (het geschenk van minder dan € 50, en een abonnement van rond de € 4,50 per maand, waarbij je na één maand kunt opzeggen; een verhouding van 1:10 dus ongeveer).

Het arrest; de eindsprint

Vanaf punt 25 van het arrest gaat het HvJ richting de beslissing. Daar komen dan ook wat mogelijk lastiger te begrijpen oordelen van het HvJ naar voren.

Allereerst gaat het HvJ op de commerciële toer. Hij stelt vast dat het geven van het welkomstgeschenk onderdeel is van de commerciële strategie van de uitgever. Bovendien neemt het HvJ in aanmerking dat er aanzienlijk meer abonnementen worden afgesloten als het afsluiten gepaard gaat met een gratis welkomstgeschenk. Volgens het HvJ geeft dit aan dat er een duidelijk verband is tussen het geschenk en het abonnement, maar, dat verband is op zichzelf nog niet genoeg om te oordelen dat sprake is van economisch gezien één prestatie.

Op zich kan ik het oordeel wel begrijpen, maar ik begrijp niet hoe deze twee beperkte aanwijzingen (het zijn van onderdeel van de commerciële strategie en het feit dat een welkomstgeschenk verkoopbevorderend werkt) het HvJ ertoe kunnen doen concluderen dat geen sprake is van één prestatie. Waar zijn die intellectuele – doorslaggevende – aanwijzingen? Dit zijn toch hooguit materiele aanwijzingen zou ik zeggen, en allemaal beredeneerd vanuit de uitgever als presterende partij, niet vanuit de “gemiddelde consument” als klant. Deze beperkte aanwijzingen kunnen toch niet zelfstandig al een oordeel over het al dan niet één prestatie zijn dragen?

Het HvJ gaat echter dus uit van twee prestaties en gaat vervolgens verder met het onderzoeken of eventueel sprake is van een hoofd- en nevenprestatie. Bij dit onderzoek doet het HvJ hetzelfde als in zijn onderzoek in de eerste stap (één of meer prestaties); hij noemt de bedoelingen van de uitgever en concludeert daaruit dat de “gemiddelde consument” het welkomstgeschenk niet als bijkomstig doel ziet! Zo noemt het HvJ dat het doel (van de uitgever) is het aantal abonnees en de winst te verhogen. En dat de uitgever in commerciële berekeningen al rekening houdt met de kans dat mensen na één maand opzeggen. De enige overweging die vanuit de consument wordt beredeneerd, is dat men de tablet of smartphone kan gebruiken voor het lezen van de digitale versie van het tijdschrift (welke blijkbaar ook gratis ter beschikking wordt gesteld). Ter zake van het criterium van de waarde van het abonnement versus het geschenk wordt helemaal niets opgemerkt, ondanks het feit dat de waarde van het geschenk toch ongeveer een factor 10 hoger is dan de waarde van één maand abonnement.

Zoals altijd is de feitenafweging uiteindelijk aan de verwijzende (in dit geval Portugese) rechter, en geeft het HvJ alleen maar aanwijzingen over de wijze van toepassing van het recht. In het dictum (het formele antwoord op de vraag van de verwijzende rechter) wordt echter wel al gezegd dat sprake is van een nevenprestatie bij een hoofdprestatie. Daarmee wordt het de verwijzende rechter wel heel moeilijk gemaakt hiervan nog af te wijken.

Gevolgen voor de Nederlandse praktijk?

Zijn er gevolgen voor de Nederlandse praktijk? Dat is wat lastig te zeggen wat mij betreft. Aan de ene kant lijkt het HvJ hier een wat meer economische benadering te nemen, en meer te kijken naar het doel van de leverende partij[3] in plaats van naar het doel van de klant (de “gemiddelde consument”). Aan de andere kant houdt het HvJ gewoon de basis van de eerder geformuleerde criteria aan, waarmee een oordeel zou moeten worden geveld.

Uit de eerste reacties “uit het veld” komt ook een wisselend beeld naar voren. Sommigen lijken zich te verheugen in de meer economische benadering en menen (of hopen) daarin een gewijzigde koers van het HvJ te zien waarin we ons meer moeten focussen op wat het doel van de presterende partij is. Op zich zou ik die lijn zeker toejuichen, omdat die meer bij de economische werkelijkheid aanknoopt, en makkelijker te objectiveren is dan de mening van de “gemiddelde consument”.

Anderen houden zich vast aan de criteria die het HvJ ook in deze zaak keurig nog eens op een rij zet (inclusief de “gemiddelde consument”), en stellen dat hier een weging van de feiten heeft plaatsgevonden die niet helemaal goed te volgen is (of zelfs gewoon onbegrijpelijk is). Er wordt wel gewezen op het feit dat hier sprake is van een oordeel door een “kleine” kamer, wat er niet op duidt dat het HvJ echt een andere koers heeft willen uitzetten. Deze redenering lijkt mij op zich een juiste. Bij een echt “omgaan” van het HvJ hadden we meer mogen verwachten. Gelet ook op de plannen die er zijn om de wat “eenvoudiger” btw-zaken niet meer door het HvJ maar door de lagere Europese rechter te laten behandelen, lijkt hier sprake geweest van een meer casuïstische aanpak.

Conclusie

Hoewel ik een meer objectiveerbare en economische benadering van de problematiek rondom de samengestelde prestatie in de btw zou toejuichen, denk ik dat we dit arrest van het HvJ toch meer als een uitschieter moeten zien. Met name omdat de basis van de eerdere jurisprudentie ook als basis voor dit arrest wordt genomen. Ik vermoed dat de Belastingdienst dit standpunt ook zal huldigen, en zich niet van de bestaande lijn zal laten afhouden. Maar het blijft toch wel een bijzondere situatie dat het HvJ een lijn uitzet in zijn arrest, en dan in het toetsen van de feiten aan die lijn tot conclusies komt die voor de praktijk eigenlijk niet te volgen zijn. Dat doet wat mij betreft afbreuk aan het rechtsgevoel en het statuur van het HvJ.

Bovenstaande laat natuurlijk onverlet dat men zich als burger, en als ondernemer, wel op dit arrest kan beroepen. En bij zaken waarbij de feiten dicht in de buurt liggen van de feiten in dit arrest, moet men als Belastingdienst of Nederlandse rechter van goeden huize komen om niet mee te gaan met het HvJ.


Noten

[1] HvJ EU 5 oktober 2023, nr. C-505/22, ECLI:EU:C:2023:731.

[2] Althans, voor zover voor ons van belang. De basisvraag van de Portugese rechter zag op het mogelijk moeten belasten van een gratis verstrekking (het welkomstgeschenk).

[3] Dit leek in het arrest GE Aircraft Engine Services van 17 november 2022 (C-607/20), ECLI:EU:C:2022:884, over gratis tegoedbonnen voor goed presterend personeel ook al het geval te zijn.

Dit artikel van de hand van Rick Franke is gepubliceerd in het Fiscaal Praktijkblad nummer 12 van 2023. 

https://www.futd.nl/vakblad/fiscaal-praktijkblad/actueel/